Yapay Zekâ ve İslami Etik: Fıkıh Yaklaşımları Üzerine Derinlemesine İnceleme

Dr. Mohamed AbuTaleb, Kenan Alkiek, Sh. Suleiman Hani, Dr. Mohammed Ansari, Sh. Umer Khan / Yaqeen Institute

Çeviri: Barış Hoyraz – Haksöz Haber

Yapay zekâ konusunda İslami etik ve fıkıh yaklaşımı -1

Yapay zekâ konusunda İslami etik ve fıkıh yaklaşımı -2

3. BÖLÜM

Vaka Çalışması: Yapay Zekâ ve Fetva Meselesi

Fıkh-ı Muvazanat, yalnızca teorik ilkelerin değil, aynı zamanda bu ilkelerin gerçek dünyadaki uygulamalarının da önemini vurgular. İlkeler, yalnızca fayda ve zararların çatıştığı durumlarda anlam kazanır. Vaka çalışmaları, İslam hukukunun yapay zekâ ile nasıl bir çerçeve içinde ele alındığını gözler önüne serer.

Özellikle tipolojilerin ve koşulların net bir şekilde belirlenmesi, günümüzün en önemli sorunlarından biri olan İslami hukuki hükümlerin (iftâʾ) verilmesinde yapay zekânın rolünü incelememizi sağlar. Bu durum, İslami otoritenin erişilebilirliği ve güvenilirliği ile ilgili temel soruları gündeme getirir. Yapay zekâ, geçmişteki hükümleri derleyerek veya ilgili metinleri belirleyerek yardımcı olabilirken, otomatik veya yarı otomatik fetvaların ortaya çıkması, bağlamdan kopma, yanlış uygulama ve ilim adamlarının yetkilerinin aşınması gibi riskleri de beraberinde getirir. İftâ’nın merkezinde yer alan niyet, nitelikler ve otorite konuları, hesaplamalı mantığa kolayca aktarılamaz.

Bu çelişkili yarar ve zararları titizlikle değerlendirmek amacıyla, fıkh-ı muvazanatın temel tipolojilerini ve koşullarını inceleyeceğiz.

Yararların (masalih) Belirlenmesi

Yapay zekâ teknolojisindeki son gelişmeler, büyük dil modellerinin ortaya çıkmasıyla, insan benzeri yanıtlar üretebilen sistemlerin gelişmesine olanak tanımıştır. İslam hukuku danışmanlığında yapay zekânın savunucuları, birkaç potansiyel yarara dikkat çekmektedir:

1. Eşsiz Erişilebilirlik ve Dinamik Kişiselleştirme

Dünya genelinde 1,9 milyar Müslüman, nitelikli İslam âlimlerinin yetersizliği ile karşı karşıyadır. Bu durum, özellikle Müslüman azınlık bölgelerinde ciddi bir sorun teşkil etmekte; bu bölgelerdeki bireyler için yapay zekâ tarafından sağlanan rehberlik, yerel bir âlimin yokluğunda bir alternatif sunmaktadır.

Bu bağlamda, yapay zekâ, geleneksel çevrimiçi fetva bankalarının sunduğu erişim alanının ötesinde bir imkan sunar. Kullanıcıların sorgularına tam bir eşleşme sağlamaktan ziyade, yapay zekâ sistemleri, bireylerin mezhep, coğrafi koşullar ve İslam bilgisi gibi değişkenlerini dikkate alarak son derece kişiselleştirilmiş yanıtlar oluşturabilir. Bu sayede, bire bir ilmi danışmanlıkta sunulan kişisel ilgiyi simüle ederek, etkileşimli ve duyarlı bir eğitim deneyimi sunar.

2. Gelişmiş Araştırma Yetenekleri

Modern İslam hukuku araştırmaları, çok sayıda klasik metne, güncel fetvalara ve bilimsel yorumlara başvurmayı gerektirir. Yapay zekâ sistemleri, İslam hukuku literatüründe hızlı bir şekilde arama yaparak, insan araştırmacıların gözden kaçırabileceği emsalleri tespit etme potansiyeline sahiptir. İslam hukuku alanında yapay zekâya yönelik çalışmalar henüz gelişim aşamasındayken, genel hukuk yapay zekâ sistemleri üzerine yapılan araştırmalar önemli içgörüler sunmaktadır. İlk çalışmalarda doğruluk açısından bazı sınırlamalar olsa da, güncel değerlendirmeler, gelişmiş dil modellerinin özel veri tabanlarıyla birleştiğinde araştırma ortamını köklü bir şekilde değiştirdiğini göstermektedir.

3. Yerleşik Konularda Tutarlılık

İlahi konsensüsün (İcmâ) mevcut olduğu konularda, yapay zekâ, yerleşik hükümlerle uyumlu ve tutarlı yanıtlar sunabilmektedir. Bu durum, özellikle ilahiyat bilgisine sahip olmayan Müslümanlar için, karara bağlanmış meselelerdeki çelişkili görüşlerden kaynaklanan kafa karışıklığını azaltabilir.

Zararların (mafasid) Tespit Edilmesi

Yapay zekâ tarafından üretilen fetvaların potansiyel zararları, İslami uygulamanın temel yönlerini etkilediği için dikkatlice değerlendirilmelidir:

1. Hukuki Bağlamın Yanlış Anlaşılması

İslam hukuku akıl yürütmesi (ictihad), el-Şatibi’nin “tahkîku’l-manât” olarak adlandırdığı süreci gerektirir; yani genel ilkelerin belirli koşullara nasıl uygulanacağının dikkatlice doğrulanması. Bu süreç, yalnızca metinsel bilgiyi değil, aynı zamanda toplumsal bağlamların, bireysel koşulların ve hukuki hususlar arasındaki etkileşimin derinlemesine anlaşılmasını gerektirir.

2024 yılının başlarında yapılan değerlendirmeler, hukuki yapay zeka araçlarının %17 ile %34 arasında değişen halüsinasyon oranlarına sahip olduğunu göstermiştir. O zamandan bu yana, bazı modeller olgusal güvenilirlik açısından niteliksel sıçramalar kaydetmiş olsa da, derin bağlamsal yorumlama konusunda süregelen bir kırılganlık söz konusudur. Modern sistemler nadiren uydurma alıntılar yapsa da, hâlâ sık sık dava bağlamlarını yanlış anlar ve alakasız emsallere atıfta bulunur. Bu durum, hukukun yanlış uygulanmasına yol açabilir.

2. Manevi İçgörü ve Hikmetin Yokluğu

Bir müftünün rolü, hukuk kurallarının mekanik olarak uygulanmasının çok ötesine geçer. İbn el-Kayyim, fetva vermenin “soruyu soranın durumunu, ihtiyaçlarını ve refahına neyin yol açtığını” anlamayı gerektirdiğini vurgulamıştır. Günümüz yapay zekâ sistemleri, gelişmiş örüntü eşleştirme yeteneklerine rağmen, bilinçten ve manevi anlayıştan yoksundur.

3. İslami Anlayıştaki Sistematik Önyargılar

Genel amaçlı büyük dil modelleri üzerine yapılan araştırmalar, belirgin önyargıları ortaya çıkarmıştır. Örneğin, 2021 yılında Stanford Üniversitesi’nde yapılan bir çalışmada, GPT-3’ün Müslümanlara karşı “ciddi bir önyargı” sergilediği tespit edilmiştir. Başka bir analiz ise, ChatGPT’nin İslam tarihi ile ilgili sorulara verdiği yanıtların, soruların formülasyonuna bağlı olarak değiştiğini göstermiştir.

Modern İslami yapay zekâ, özenle derlenmiş ve akademisyenler tarafından onaylanmış veritabanları kullanarak bu endişeleri hafifletebilir. Ancak, temel modeller genellikle Batı merkezli veri kümeleri üzerinde eğitildiği için, bu durum ince ideolojik sapmalara yol açabilir.

4. Bilimsel Otorite ve Metodolojinin Aşınması

İslam ilim geleneği, akran değerlendirmesi ve nitelikli hocalar altında eğitim gibi mekanizmalar aracılığıyla kalitesini korumaktadır. Yapay zekâ tarafından üretilen fetvalar ise bu önemli önlemleri atlamaktadır. Fetva üretiminin demokratikleşmesi, herkesin bir yapay zekâya dini hükümler için başvurabileceği bir duruma yol açabilir.

Temel Koşullar

Koşul 1: İslam Hukukunun Amaçlarının Değerlendirilmesi

Dinin korunması, İslam hukukunun en yüksek amacıdır. Yapay zekâ tarafından üretilen fetvaları bu açıdan değerlendirdiğimizde, bu teknolojinin doğru dini anlayışı korumaya mı yoksa bozma riskine mi sahip olduğunu sormalıyız.

Koşul 2: Etkili Nedenin Doğrulanması

Tahkîku’l-manât’ın uygulanması, yapay zekâ tarafından üretilen dini içeriğin iftaʾ veya nakil kategorisine mi girdiğinin belirlenmesini gerektirir. Bu ayrım, İslam hukuku açısından büyük önem taşımaktadır.

Koşul 3: Mevcut Gerçekliğin Dikkate Alınması

Mevcut gerçekliği değerlendirmek, yapay zekânın hızlı evrimini kabul etmeyi gerektirir. Günümüz sistemleri, karmaşık akıl yürütme görevlerinde yüksek doğruluk seviyelerine ulaşmıştır, ancak bu durum kalite kontrol mekanizmalarının gerisinde kalmasına yol açmıştır.

Koşul 4: Sonuçların Dikkate Alınması

Yapay zekâ tarafından üretilen dini rehberliğin normalleşmesinin olası etkileri, doğruluk kaygılarının ötesine geçmektedir. İnsanlar yapay zekâdan anında dini cevaplar almaya alıştıkça, geleneksel âlimlerden rehberlik isteme geleneği ortadan kalkabilir.

Koşul 5: Öncelikler Fıkhının Oluşturulması

Otantik dini rehberliğin korunmasının önemi göz önüne alındığında, yapay zekâ tarafından üretilen fetvaların sağladığı kolaylık avantajlarının, dini bütünlüğe yönelik potansiyel zararlarla karşılaştırıldığında daha az öncelikli olduğu anlaşılmaktadır.

Devam Edecek >>>

Dipnotlar:

31. Varun Magesh ve diğerleri, “Halüsinasyon Yok mu? Önde Gelen Yapay Zekâ Hukuk Araştırma Araçlarının Güvenilirliğinin Değerlendirilmesi,” Stanford HAI, 30 Mayıs 2024.

32. David Soong ve diğerleri, “Geri Getirme ile Güçlendirilmiş Dil Modeli Kullanarak Biyomedikal Verilerde GPT-3/4 Sonuçlarının Doğruluğunun Artırılması,” PLOS Digital Health 3, no. 8 (2024): e0000568.

33. Al-Shāṭibī, al-Muwāfaqāt fī uṣūl al-sharīʿa, 4:89.

34. Magesh, “Hallucination-Free?” Çalışma, LexisNexis’in Lexis+ AI’sının %17 oranında, Thomson Reuters’ın Ask Practical Law AI’sının %17 oranında ve Westlaw AI-Assisted Research’ün %34 oranında yanlış bilgi ürettiğini ortaya koydu.

35. Neel Guha ve diğerleri, “LegalBench: Büyük Dil Modellerinde Hukuki Akıl Yürütmeyi Ölçmek İçin İşbirliği İçinde Oluşturulmuş Bir Karşılaştırma Ölçeği,” Advances in Neural Information Processing Systems 36 (2024).

36. İbn el-Kayyim el-Cevziyye, Iʿlām al-muwaqqı̄ʿīn, 4:157.

37. James Zou ve Abubakar Abid, “Popüler Dil Modeli GPT-3’teki Müslüman Karşıtı Önyargıları Ortadan Kaldırmak,” Stanford HAI, 2021.

38. “Müslüman Dünyasının ‘Gerilemesi’ Üzerine ChatGPT: Yapay Zekânın Önyargılarına Dair Bir Vaka Çalışması,” The Gazelle, 2023.

39. Metin M. Coşgel, Thomas J. Miceli ve Jared Rubin, “Kitlesel Baskının Politik Ekonomisi: Osmanlı İmparatorluğu’nda Meşruiyet ve Teknolojik Değişim,” Journal of Comparative Economics 40 (2012): 357–71, https://doi.org/10.1016/j.jce.2012.01.002; Amamur Rohman Hamdani, “Dijital Çağda Fetva: Çevrimiçi Müftü, Sosyal Medya ve Alternatif Dini Otorite,” Hikmatuna: Bütünleştirici İslam Araştırmaları Dergisi 9 (2023): 53–63, https://doi.org/10.28918/hikmatuna.v9i1.966.