Müslümanların Akıl Tasavvuru ve Modern Zihinsel Gerilimler
Müslümanların akıl tasavvuru, Batı’nın akıl anlayışı ile İslam’ın bütüncül bakış açısı arasındaki gerilimleri nasıl etkiliyor?
Ayşegül Silikalem, Müslümanların modern çağda yaşadığı zihinsel gerilimlerin, Batı’nın akıl anlayışı ile İslam’ın bütüncül akıl tasavvuru arasındaki dengenin bozulmasından kaynaklandığını vurguluyor.
İlahi hitaba muhatap olmamız ve bu hitabı anlayabilecek bir akla sahip olmamız, dünya yolculuğumuzun en önemli göstergelerindendir. Yüce kitabımız, aklı kullanma sorumluluğumuzu vurgulayarak, inananları sağlam bir iman ve doğru bir yaşam biçimine ulaştıracak potansiyelin insanın doğasında bulunduğunu açıkça ifade etmektedir. Ancak, Kur’an’dan öğrendiğimiz aklın ne ölçüde anlaşıldığı ve bu potansiyelin ne kadar etkili kullanıldığı, Müslüman toplumların içinde bulunduğu koşullara bakıldığında sorgulanmaktadır.
Kur’an’da akıl kelimesinin kökeni, ‘bağlamak, kontrol altına almak’ anlamlarına gelirken, vahiy ile yeni ve geniş anlamlar kazanmıştır. Tefekkür, tedebbür, tezekkür gibi kavramlar, akletme faaliyetinin çeşitlerini temsil eder. Dikkat çeken bir nokta, Kur’an’da akıl kelimesinin fiil kalıplarıyla kullanılmasıdır; bu durum aklın statik bir varlık değil, dinamik bir eylem olduğunu gösterir. Kur’an, muhataplarına ‘akıllı mısınız?’ değil, ‘akletmez misiniz?’ sorusunu yöneltmektedir. Akletme eylemi, çoğu zaman kalp ile ilişkilendirilmiştir; bu da akıl ve kalp arasında bir karşıtlık olmadığını, aksine insanın idrakinin iç içe geçmiş boyutları olduğunu ortaya koymaktadır.
Kur’an’daki akıl vurgusu, modern dönemde yalnızca rasyonalist bir çağrı olarak algılanamaz. İslam düşüncesinde akıl, insanın kendisine verilen idrak yeteneğini kullanması olarak tanımlanır. İman, akletmenin alternatifi değil, onun doğru bir şekilde uygulanmasının sonucu olarak sunulmaktadır. Bu nedenle, İslam düşünce tarihinde farklı akıl tasavvurlarını anlamanın ilk koşulu, Kur’an’ın aklı bir eylem olarak konumlandırdığını hatırlamaktır. Sonraki yüzyıllarda filozoflar ve kelâmcılar, akıl kavramını daha teknik biçimde tanımlasalardı da, bu temel zemin üzerinde yükselmişlerdir.
Kur’an’ın akletmeye yaptığı vurgu, İslam düşünce tarihinde tek bir akıl anlayışının ortaya çıkmamasının nedenidir. Kur’an, aklı tanımlayan kapalı bir teori sunmak yerine, insanı düşünmeye ve anlamaya davet etmeyi tercih etmiştir. Bu yaklaşım, insanı edilgen bir uygulayıcı değil, vahyin rehberliğinde düşünen ve inşa eden bir özne olarak görmektedir. Bu bağlamda, akletme faaliyetinin çeşitli ilim gelenekleri tarafından farklı biçimlerde öne çıkarılması da anlaşılabilir bir durumdur. Vahyin aklı kullanmaya yönelik davetine karşılık, fıkıh, kelâm, felsefe ve tasavvuf gibi disiplinler, hakikate ulaşmanın yolları konusunda kendine özgü yorumlar geliştirmiştir.
Faslı düşünür Muhammed Âbid el-Câbirî’nin beyan, burhan ve irfan ayrımı, bu çeşitliliği anlamak açısından oldukça değerlidir. Beyanî akıl, bilgiye vahiy, dil ve otorite üzerinden ulaşırken, burhanî akıl sistemli muhakemeyi ve mantığı merkeze alır. İrfanî akıl ise, hakikatin yalnızca mantıksal çıkarımlarla kavranamayacağını savunur. Bu üç yaklaşım, genellikle birbirine rakip gelenekler olarak sunulsa da, İslam düşünce tarihinde durumun daha karmaşık olduğu görülmektedir. Gazâlî gibi büyük âlimler, fıkıh, kelâm ve tasavvuf alanlarında derinlemesine çalışmışlardır. Osmanlı düşünce hayatında da aklî ilimler ile tasavvufî gelenek arasında belirgin sınırlar bulunmamaktadır.
Türk toplumunun zihniyeti, İslam düşüncesinden beslenerek şekillenmiştir. Bu bağlamda, medrese geleneği dinî ve hukukî meselelerde beyanî aklı temsil ederken, devlet yönetimi çoğunlukla pragmatik bir muhakeme ile hareket etmiştir. Tasavvufî yapılar ise toplumsal hayatın manevî boyutunu beslemiştir. Türk düşünce geleneği, beyan, burhan ve irfan arasında pratik bir denge arayışını yansıtmaktadır. Ancak modern dönemde bu denge bozulmuş, farklı akıl biçimleri birbirini dışlayan kimliklere dönüşmüştür.
Akıl, toplumsal ilişkiler içinde şekillenen bir yetidir. İnsanlar, içinde yetiştikleri kültür aracılığıyla neyi makul, neyi doğru veya yanlış kabul edeceklerini öğrenirler. Bu nedenle, akıl; eğitim, dinî yapılar, aile ve gündelik hayat tecrübeleri aracılığıyla şekillenir. Türkiye’deki birçok dinî yapı, gelenek merkezli bir beyanî çerçeveye sahip olmakla birlikte, gündelik pratiklerinde güçlü bir örf ve tecrübe unsuru barındırmaktadır. Modernleşme süreci, bu tarihsel dengeyi değiştirmiştir. Batı’dan gelen bilgi anlayışı, yalnızca yeni kurumlar değil, aynı zamanda aklın ne olduğu ve nasıl çalışması gerektiği konusunda farklı bir tasavvur da getirmiştir.
Türkiye’de akıl üzerine yürütülen tartışmalar, çoğunlukla modern Batı’nın akıl anlayışını merkeze almaktadır. Bu nedenle, akıl denildiğinde ilk akla gelen şey bilim, teknoloji ve deney olmaktadır. Oysa bu durum, insanlık tarihi boyunca böyle olmamıştır. Modern bilimsel akıl, Avrupa’nın tarihsel dönüşümleri içerisinde şekillenmiştir ve zamanla hakikatin yegâne ölçüsü haline gelmiştir. Ancak, klasik İslam düşüncesinin burhanî aklı, yalnızca tabiatı değil, varlığı da anlamanın aracıdır.
Müslüman toplumların modern dönemde yaşadığı zihinsel gerilimlerin önemli bir kısmı, Batı’nın üstünlüğü karşısında duyulan hayranlık ve endişeden kaynaklanmaktadır. Bilimsel düşünceyi savunanlar, dinî ve ahlâkî bilgi biçimlerini irrasyonel sayabilmekte, dinî hassasiyetleri önceleyen çevreler ise modern bilimi kendi felsefi yükleriyle değerlendirmektedir. Bu durum, bilim ile pozitivizm, akıl ile sekülerleşme, gelenek ile akıl karşıtlığını birbirine karıştırmaktadır. Oysa klasik İslam düşüncesinin tecrübesi, akıl ile vahiy, muhakeme ile iman arasında zorunlu bir çatışma olmadığını göstermektedir. Asıl mesele, her birinin sınırlarını doğru tayin edebilmektir.
Sonuç olarak, Türkiye’deki dindar çevrelerin modernleşme sürecinde güçlü bir burhanî akıl ile karşılaştığı söylenebilir. Ancak, bireylerin mesleki hayatlarında rasyonel davranırken toplumsal meselelerde farklı ölçülerle hareket etmeleri, karmaşık bir durum yaratmaktadır. Bu durum, Türkiye’nin son iki yüzyıllık dönüşümünün bir yansımasıdır. Modern araçları benimsemiş olsalar da, bu araçların toplumsal ve düşünsel şartları yeterince analiz edilmemektedir. Sonuç olarak, farklı bilgi ve akıl biçimlerini birbirine düşman hale getirmeden nasıl ilişkilendireceğimiz, içinde bulunduğumuz düşünsel krizin aşılması için kritik öneme sahiptir.
