Yükseköğretimde Bilgi Üretimi Değişiyor mu?

Yeni Şafak / Yasin Aktay

Üniversitelerin bilgi üretimindeki rolü, uzun bir süredir değişim geçiriyor. Geleneksel olarak bilgi tasnif eden birer kurum olarak varlıklarını sürdüren üniversiteler, dijital devrim ve yapay zekânın etkisiyle bu işlevlerini kaybetme riskiyle karşı karşıya. Günümüzde, üniversitelerin dışında üretilen bilginin hacmi, üniversitelerin kendi ürettiklerinden daha fazla ve daha hızlı bir şekilde dolaşıma girmekte. Bu durum, eğitim yöntemlerinin yanı sıra üniversitelerin varlık nedenlerini de sorgulatıyor. Yükseköğretim Kurulu’nun (YÖK) geçtiğimiz günlerde aldığı “Mikro Yeterlilikler Çerçevesi” kararı, Türkiye’deki bu tartışmaların önemli bir yansıması olarak dikkat çekiyor.

YÖK’ün yeni düzenlemesi, üniversite eğitimini yeniden şekillendiren bir zihniyet değişikliğini işaret ediyor. YÖK Başkanı Prof. Dr. Erol Özvar’ın açıklamalarına göre, öğrenciler artık mezuniyet için gerekli olan AKTS yükünün yüzde 10’unu üniversite dışında kazandıkları yetkinliklerle tamamlayabilecekler. Teknoloji akademileri, araştırma merkezleri ve dijital öğrenme platformlarında edinilen bilgi ve beceriler, üniversitelerin belirlediği akademik ölçütler çerçevesinde tanınacak. Başarıyla tamamlanan programlar ise uluslararası standartlara uygun dijital sertifikalarla belgelenecek ve bu belgeler transkriptlere eklenecek.

İlk bakışta teknik bir düzenleme gibi görünen bu adım, aslında üniversitelerin bilgiye bakış açısını değiştiren önemli bir gelişme. Ancak bu düzenlemenin ne ölçüde etkili bir şekilde uygulanacağı da ayrı bir tartışma konusu.

Cumhuriyet tarihi boyunca yükseköğretim alanında pek çok reform gerçekleştirildi. Üniversitelerin özerkliği, merkeziyetçilik, Bologna süreci gibi konular sürekli gündemdeydi. Tüm bu tartışmaların temel varsayımı, bilginin meşru üretim ve öğretim mekânının üniversiteler olduğuydu. Ancak YÖK’ün son düzenlemesi, bu varsayımın da sorgulanmaya başlandığını gösteriyor.

Modern üniversite, sanayi toplumunun ihtiyaçlarına göre şekillendi. Standart müfredatlar ve diplomalarla belirli meslekler için eğitim veren bir model benimsendi. Ancak günümüzde bu dengenin bozulduğuna dair birçok işaret var. YÖK’ün kararı, üniversitelerin değişen sosyolojik yapıyı yakalama ve uyum sağlama çabası açısından önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.

Yapay zekâ, yalnızca yeni bir teknoloji değil, bilgi üretim biçimlerini köklü bir şekilde değiştiren bir kırılmadır. Hukuk, mühendislik, muhasebe gibi birçok alanda bilgi, müfredatların güncellenme hızından çok daha hızlı bir şekilde değişiyor. Bazı alanlarda üniversiteler, yeni dersler açmadan sektör çoktan ilerleme kaydediyor.

Daha da önemlisi, bilgi artık yalnızca üniversitelerin tekelinde üretilmiyor. Dünyanın en başarılı yazılım geliştiricileri ve yapay zekâ uzmanlarının büyük bir kısmı, geleneksel üniversite eğitiminden bağımsız olarak yetişiyor. Açık kaynak platformları ve teknoloji şirketleri, günümüzde bilgi üretiminin en dinamik merkezleri haline geldi.

YÖK’ün mikro yeterlilik uygulaması, üniversitelerin dışarıda kazanılan nitelikli bilgi ve becerileri tanımaya başlaması anlamına geliyor. Bu durum, üniversitenin bilgi üzerindeki otoritesinin yeniden tanımlanması olarak görülmeli. Özellikle yapay zekâ ve veri bilimi gibi alanların öncelikli olarak belirlenmesi, bu değişimin hızla gerçekleştiğinin göstergesidir. Dört yıllık bir lisans programı tamamlanmadan, yapay zekâ dünyasında birkaç paradigma değişebiliyor. Üniversitelerin bu değişim hızını yalnızca müfredat revizyonlarıyla yakalaması artık mümkün değil. Mikro yeterlilikler, bu açığı kapatmayı hedefliyor.

Dünyadaki gelişmelere bakıldığında, özellikle Çin’in yapay zekâ çağının eğitim sistemini inşa etme konusundaki cesur adımları dikkat çekiyor. Yapay zekâ araştırmalarına yapılan büyük yatırımların yanı sıra, üniversiteler de yeniden yapılandırılıyor. Geleneksel bölümler gözden geçiriliyor ve yapay zekâ okuryazarlığı her disiplinin ortak yeterliliği haline getiriliyor. Üniversiteler, teknoloji şirketleri ve araştırma merkezleriyle iş birliği içinde çalışıyor. Çünkü Çin, yapay zekânın yalnızca yeni teknolojiler üretmeyeceğini; aynı zamanda yeni meslekler, öğrenme biçimleri ve üniversite modelleri de yaratacağını biliyor.

Önümüzdeki yılların en büyük tartışması, yapay zekânın meslekleri tamamen ortadan kaldırıp kaldırmayacağı değil, neredeyse tüm meslekleri yeniden tanımlayacağı gerçeğidir. Bugün üniversitelerde öğretilen birçok bilgi, öğrenciler mezun olmadan bile geçerliliğini yitirmeye başlıyor. Bu nedenle geleceğin en değerli becerisi, belirli bir bilgiye sahip olmak değil, sürekli öğrenebilme yeteneği olacaktır.

Üniversitelerin bu gelişmelerden muaf kalması mümkün değil. Bilgiyi ezberleten bir kurum olmaktan çok, bilgiyi seçebilen, doğrulayabilen, farklı disiplinleri ilişkilendirebilen ve eleştirel düşünebilen bireyler yetiştiren bir yapıya dönüşmek zorundadırlar. Ancak bu dönüşümün de bazı riskleri bulunuyor. Her dijital sertifika veya çevrimiçi eğitimin akademik değer taşıyıp taşımadığı tartışmalıdır. Düzenlemenin başarısı, üniversitelerin kalite güvencesini ne ölçüde sağlayabileceklerine bağlı olacaktır. YÖK, hangi eğitimlerin akademik olarak tanınacağına dair son kararı üniversite senatolarına bırakmıştır. Asıl tartışma bundan sonra başlayacaktır: Hangi bilgi gerçekten üniversite düzeyinde bir kazanımdır? Hangi beceri akademik krediye dönüşebilir? Üniversitelerin bu sorulara vereceği cevap, sistemin başarısını belirleyecektir.

Tüm bu gelişmeler ışığında, Türkiye uzun yıllar yükseköğretimde erişim ve nicelik üzerine tartışmalar yaptı. Şimdi ise niteliği ve öğrenmenin doğasını sorgulamaya başlıyor. Bu, başlı başına önemli bir zihniyet değişikliğidir. YÖK’ün attığı adım, elbette yükseköğretimin tüm sorunlarını çözmeyecek. Ancak bu adım, Türkiye’nin yapay zekâ çağının getirdiği zorlukları gördüğünü göstermesi açısından önemlidir. Üniversitelerin, “bilgi yalnızca benim duvarlarım arasında üretilir” anlayışından uzaklaşması gerekmektedir. Mesele, kampüs dışındaki eğitimlerin tanınmasından çok, yapay zekâ çağında üniversite fikrinin yeniden inşasıdır.