Gizli Deizm: İslam ve Modern İnanç Arasındaki Çatışma

İslam düşüncesinde, insanlar genellikle dinden veya yaratılışları itibarıyla kardeş olarak kabul edilse de, “Allah’a yönelik ilgileri” bakımından üç ana kategoriye ayrılırlar: mümin, kâfir ve münafık. Bu ana kategorilere, fasık, mücrim ve tağut gibi alt sınıflar da eklenebilir. Ancak bu kategoriler, yalnızca Müslümanlar için geçerli olup, Batı (Hristiyan) ilahiyatında benzer terimler farklı anlamlar kazanmıştır.

Batı literatüründe, teist, deist ve agnostik gibi kavramlar, ana kategorilere ek olarak birçok yan kategori ile ilişkilendirilmiştir. Örneğin, pagan, panteist, monoteist ve politeist gibi terimler de bu bağlamda değerlendirilmektedir. Batı’da bu şekilde yer bulan kavramlar, bizim kültürümüzde Kur’an’ın belirlediği kategorilerle karşılaştırıldığında farklılık göstermektedir.

Müslümanların Batı ile kurduğu ilişkilerin tarihi oldukça eski olsa da, Batı ilahiyatındaki deizm olgusu, diğer inanç sistemlerinden farklı olarak dikkat çekmektedir. Deizm, Tanrı’nın varlığını kabul eden ancak O’nun hayata müdahale etmediğini savunan bir inanç sistemidir. Bu anlayışa göre, Tanrı insanı yarattıktan sonra onu serbest bırakmış ve insan hayatına karışmamaktadır.

Kur’an, deistlerin iddialarına ve insanın yaratıldıktan sonra başıboş bırakıldığına dair düşüncelere karşı şu ifadeyi kullanmaktadır: “İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı zanneder?” (Kıyamet; 75/36). Bu durum, insanın hayatında birçok olgunun değişmediğini, sadece görünüşte farklılıklar olduğunu göstermektedir.

Gizli deizm, Türkiye’de deizm hakkında belirli bir belirsizlik ve kafa karışıklığına işaret etmektedir. Bu konuda birçok soru, özellikle dindar bireyler ve aileler arasında kaygı yaratmaktadır. Nuri Yılmaz, “Gizli Deizm ve Özgür İrade Felsefesine Giriş” adlı eseriyle bu konuyu ele almıştır.

Yılmaz, gizli deizmin, eleştirel okumalar sonucunda İslam’a dair birçok kabulden vazgeçmiş bireylerin durumunu tanımladığını belirtmektedir. Bu bireyler, İslam’ı bir iddia olarak ifade edemez hale gelmişlerdir. Yazar, çalışmasının amacını İslam’ın yeniden bir iddia olarak var olmasını sağlamak ve irrasyonel hale gelmiş düşünceleri rasyonel kriterlerle yeniden ifade etmek olarak tanımlamaktadır.

Kitap, bir önsöz, giriş ve özgür irade felsefesine dair bölümler içermektedir. Yazar, deizmi, Tanrılı evren anlayışının bir başlangıcı olarak tanımlarken, dindarlık açısından ise dinden ümidin kesilmesi olarak değerlendirmektedir.

Son dönemde gizli deistler, geleneksel İslam anlayışını eleştirerek, eleştirel okumayı bir aydınlanma aracı olarak görmüşlerdir. Yazar, bu kişilerin İslam’ı yeni bir çehreye bürümek istediklerini ifade etmektedir. Eleştirel okumaların gerekliliğini sorgulayan Yılmaz, Kur’an’ın insan ihtiyaçlarına uygun olarak vahyedildiğini vurgulamaktadır.

Yazar, gizli deizm olgusuna yönelik popüler kültürün etkilerini de ele almakta, gençlerin bu tür inanç sistemlerine yönelmesinin nedenlerini araştırmaktadır. Dış sebeplerin yanı sıra, dinin yanlış anlaşılması ve kurumsal yapıların insanları yoran etkileri de içsel sebepler arasında yer almaktadır.

Sonuç olarak, Yılmaz, deizmin dindarlık ile olan çelişkisini irdeleyerek, insanların inançlarını kaybetmelerinin nedenlerini açıklamaktadır. İslam’ın rasyonel bir yapıya sahip olduğunu ve bu yapının zamanla kaybolduğunu ifade etmektedir. Yazar, gelecekte bu konulara dair daha fazla yazı kaleme almayı planlamaktadır.

Nuri Yılmaz, Gizli Deizm ve Özgür İrade Felsefesine Giriş, Mana Yayınları, İst. 1. Baskı Temmuz-2023