Rus diplomatlar için Çekya’da seyahat kısıtlaması
Rus diplomatlar için Çekya’da yeni bildirim zorunluluğu başladı. Polonya hava sahası ihlali, AB fonları ve Slovakya’daki gelişmeler gündemde.
Çekya, Rus diplomatların ülkeye giriş ve çıkışlarına ilişkin kuralları sıkılaştırdı. Bu hafta yürürlüğe giren düzenlemeye göre Rus diplomatik personeli, sınır geçişinden en az bir gün önce Çek makamlarına bildirimde bulunacak. Bildirimde seyahatin amacı, izlenecek kesin güzergâh, ülkede kalınacak süre ve ziyaret edilecek yerlerin belirtilmesi gerekecek.
Dışişleri Bakanı Petr Macinka, daha önce sinyalini verdiği düzenlemeyi karşılıklılık ilkesine dayalı, gerekli bir adım olarak nitelendirdi. Prag yönetimi uzun süredir Avrupa Birliği nezdinde, Rus diplomatların Schengen bölgesinde serbestçe hareket etmesine yönelik sınırlamalar getirilmesini savunuyor. Çekya, bazı Rus istihbarat görevlilerinin diplomatik statü altında faaliyet yürüttüğüne dikkat çekiyor.
AB kuralları uyarınca, ocak ayından bu yana Rus diplomatların görev yaptıkları ülke dışındaki bir AB ülkesine seyahat etmeden önce ilgili makamları bilgilendirmesi gerekiyor. Ancak üye ülkeler daha katı uygulamalara başvurabiliyor. Çek muhalefeti ise yeni düzenlemeyi yetersiz buldu. Muhalefetteki sağ görüşlü ODS partisinin lideri Martin Kupka, Rus diplomatların Schengen vizesiyle Çekya’ya seyahat etmeyi sürdürebildiğini ve devletin bu girişleri reddedemediğini belirterek uygulamanın yalnızca kısmi bir adım olduğunu söyledi.
Çekya Cumhurbaşkanı ve eski NATO generali Petr Pavel de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmada Avrupa güvenliğine yönelik tehditlere değindi. Pavel, savaş sonrası düzenin köklü değişimlerden geçtiğini belirterek Rusya’nın Avrupa için oluşturduğu riski vurguladı. Almanya’daki havalimanları yakınında yaşanan insansız hava aracı ihlallerini örnek gösteren Pavel, kuralların geri plana itildiği bir ortamda güç kullanımının boşluğu doldurduğunu ve büyük güçler arasındaki rekabetin dünyayı daha istikrarsız hale getirdiğini ifade etti.
Pavel ayrıca Çin’e, sahip olduğu nüfuzu Rusya’yı Ukrayna’daki savaşı sona erdirmeye ikna etmek için kullanması çağrısında bulundu. ABD ziyareti sırasında 11 Eylül saldırılarında hayatını kaybedenleri anan Pavel, Çekya’nın 2032-2033 dönemi için BM Güvenlik Konseyi geçici üyeliği adaylığını da destekledi. Çekya, konseye son olarak 1994-1995 yıllarında seçilmiş, 2007’deki adaylık yarışını ise Hırvatistan’a kaybetmişti.
Polonya Dışişleri Bakanı Radoslaw Sikorski, BM Güvenlik Konseyi toplantısında Rus mevkidaşı Sergey Lavrov’a doğrudan seslendi. Sikorski, dört yılı aşkın süredir devam eden geniş çaplı savaşın ardından Moskova’nın Ukrayna’daki temel hedeflerine ulaşamadığını ve Kiev’i destekleyen ülkeler karşısında ekonomik açıdan uzun süre dayanabilecek güce sahip olmadığını savundu.
Ukrayna’nın gayrisafi yurt içi hasılasının Rusya’nın yaklaşık onda biri olduğunu belirten Sikorski, Polonya ekonomisinin Rusya’nın neredeyse yarısına, Avrupa’nın toplam ekonomisinin yaklaşık 10 katına, NATO ülkelerinin toplamının ise 25 katına ulaştığını söyledi. Rusya’nın çok sayıda insanı öldürebileceğini ancak savaşı kazanamayacağını ifade eden Sikorski, Lavrov’a Putin’e “artık yeter” mesajını iletmesi çağrısında bulundu.
Sikorski’nin konuşmasından birkaç saat önce Rusya’ya ait bir Mi-8 helikopteri, Kaliningrad bölgesinden hareket ederek Braniewo’nun kuzeyinde Polonya hava sahasına girdi. Polonya Harekât Komutanlığı, helikopterin ülke hava sahasında yaklaşık 300 metre ilerlediğini ve 42 saniye kaldığını açıkladı. Varşova bunun üzerine savaş uçaklarını havalandırdı ve kara savunma birliklerinin hazırlık seviyesini yükseltti. Polonya makamları, uçuş biçiminin Moskova’nın ülkenin tepki kapasitesini yeniden sınadığına işaret ettiğini bildirdi.
Gerilim ertesi sabah da sürdü. Ukrayna’nın Polonya sınırına yakın bölgelerine düzenlenen Rus saldırıları nedeniyle Hrubieszow ve Dorohusk sınır kapılarının tahliye edildiğini açıklayan Başbakan Donald Tusk, sonbahar ve kış aylarının kritik geçebileceği uyarısında bulundu.
Varşova, bu gelişmelerin yanı sıra Washington’dan daha güçlü güvenlik garantileri talep ederken ABD’nin Polonya’da kalıcı bir askeri üs kurmasına ilişkin görüşmelerde de belirsizlik yaşıyor. Savunma Bakanı Wladyslaw Kosiniak-Kamysz’in ABD’li mevkidaşı Pete Hegseth ile Pentagon’da yapması planlanan görüşme, Washington’ın acil talebi üzerine iptal edildi. Resmi gerekçe, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in ABD ziyaretiyle bağlantılı program yoğunluğu olarak açıklandı.
Görüşme için yeni bir tarih belirlenmezken, iptal kararı Varşova’da rahatsızlık yarattı. Bazı Polonyalı yetkililerin Hegseth’in kalıcı üs müzakerelerini yavaşlatmak istediğinden şüphelendiği öne sürüldü. Ancak daha sonraki haberlerde Pentagon’un ilk aşamada toplantının saatini değiştirmeye çalıştığı, ardından görüşmeyi iptal ettiği belirtildi. ABD Başkanı Donald Trump ise günler önce Polonya’da ABD ordusuna ait kalıcı bir üs kurulması konusunda önemli ilerleme sağlandığını ve yerin yakında açıklanabileceğini söylemişti.
AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, hukukun üstünlüğü alanında atılan adımların ardından Macaristan’ın daha önce dondurulan Uyum Fonları’ndan 4,2 milyar avroya erişebilmesini önerdi. Söz konusu kaynaklar, Viktor Orban hükümetinin üniversiteleri Fidesz bağlantılı siyasetçilerin ve hükümet atamalarının ağırlıkta olduğu kamu yararına vakıflara devretmesinin ardından 2022’den bu yana bloke ediliyordu.
Önerinin AB Konseyi tarafından onaylanması gerekiyor ve kararın ekim ortasındaki zirvede açıklanması bekleniyor. Macaristan’ın Erasmus Plus öğrenci değişim programına yeniden katılması ve üniversitelerinin Ufuk programından yararlanması da gündeme geldi. Ulaştırma Bakanı David Vitezy, olası fonların demiryolu altyapısının, Budapeşte banliyö trenlerinin ve başkent metrosunun geliştirilmesinde kullanılabileceğini söyledi.
Macaristan’ın ayrıca salgın sonrası toparlanma fonlarından yaklaşık 10 milyar avroya erişmesi bekleniyor. Bunun ekonomiye ve ülke para birimine destek sağlaması öngörülüyor. Ancak sığınma politikası ve LGBTİ+ karşıtı mevzuata ilişkin endişeler nedeniyle Uyum Fonları’ndan 2 milyar avro hâlâ askıda. Hükümetin, kitlesel göç bulunmadığı halde olağanüstü durum uygulamasını uzatması, bu başlıktaki sorunların çözümünü zorlaştırıyor.
Bu arada polis, Fidesz ile bağlantılı Temel Haklar Merkezi’yle ilişkili bir şirketin ofislerinde arama yaptı. Soruşturmanın, kamu kaynaklarından uluslararası arama kararı bulunan eski bir yabancı yetkiliye aylık 3,5 milyon forintten fazla ödeme yapıldığı iddiasıyla ilgili olduğu bildirildi. Polis kişinin adını açıklamazken Fidesz, söz konusu kişinin Polonya’nın eski Adalet Bakan Yardımcısı Marcin Romanowski olduğunu ileri sürdü.
Romanowski, Donald Tusk hükümeti döneminde Macaristan’a kaçmış ve 2024’ün sonunda Orban yönetiminden sığınma almıştı. Hakkında uluslararası tutuklama kararı bulunmasına rağmen Fidesz’in iktidarı kaybetmesinden kısa süre sonra Macaristan’dan ayrıldığı bildirilen Romanowski’nin Budapeşte’de yaşadığı dairede arama yapıldı ve çok sayıda belgeye el konuldu. Fidesz soruşturmayı siyasi amaçlı olarak nitelendirirken Temel Haklar Merkezi’ni muhafazakâr ve ulusal çevrenin önemli düşünce kuruluşlarından biri olarak savundu.
Slovakya’nın girişimleri sonucunda Rus milyarderler Alisher Usmanov ve Mihail Fridman’ın AB yaptırım listesinden çıkarılması konusunda uzlaşmaya varıldı. Bu kararla iki ismin mal varlıkları üzerindeki dondurma kaldırılacak ve AB’ye seyahat yasakları sona erecek. Buna karşılık yaptırım listesinin yenilenme süresi altı aydan üç yıla çıkarılacak.
Fransa’nın Usmanov’un listeden çıkarılmasını Azerbaycan’da tutuklu bulunan Fransız vatandaşlarıyla ilgili görüşmeler kapsamında desteklediği, Lüksemburg’un ise Fridman için girişimde bulunduğu bildirildi. Letonya anlaşmaya karşı çıktı ancak oylamada çekimser kaldı; iki isme yönelik ulusal yaptırımları sürdüreceğini açıkladı. Ukrayna Dışişleri Bakanı Andriy Sibiha kararı utanç verici ve gerekçesiz olarak nitelendirerek AB ülkelerine kendi yaptırımlarını uygulama çağrısı yaptı. Slovakya daha önce de Rus milliyetçisi Gece Kurtları motosiklet kulübünün Avrupa sorumlusu Jozef Hambalek’in yaptırım listesinden çıkarılmasını sağlamıştı.
Slovakya’da motorinin litre fiyatının 2 avroya yaklaşmasının ardından Başbakan Robert Fico hükümeti akaryakıt bayilerinin kâr marjına sınır getirme ve toplu taşımayı ucuzlatma kararı aldı. Ekim ayından itibaren perakendecilerin litre başına azami marjı 10 sent olacak. İkinci sınıf tren biletleri bir ay boyunca yarı fiyatına satılacak; hükümet ayrıca bölgelerden ve belediyelerden otobüs ile şehir içi ulaşım ücretlerini yüzde 30 düşürmelerini isteyecek.
Fico, daha önce gündeme gelen akaryakıt vergilerinin azaltılması ve Slovnaft rafinerisine ek vergi uygulanması seçeneklerini reddetti. Muhalefet ise yüksek fiyatlardan hükümeti sorumlu tutuyor. SaS milletvekili Marian Viskupic, katma değer vergisinin yüzde 20’den 23’e çıkarılmasının fiyatları yükselttiğini belirterek KDV ve tüketim vergisinin izin verilen asgari seviyeye indirilmesini önerdi.
Fico, benzer vergi indirimlerinin Avrupa’nın diğer ülkelerinde yüz milyonlarca avroya mal olduğunu ancak beklenen sonucu vermediğini savundu. Bütçe açığını azaltmaya çalışan hükümetin geniş kapsamlı vergi indirimleri için mali alanı da sınırlı. Başbakan, AB’nin petrol krizini üye ülkelerin üzerine bırakmasını eleştirerek Avrupa Komisyonu Başkanı von der Leyen’e mektup göndereceğini söyledi. Ekonomist Radovan Durana ise doğrudan fiyat tavanı uygulanmamasını olumlu karşıladı ve böyle bir adımın akaryakıt istasyonlarında kıtlık ile kuyruklara yol açabileceği uyarısında bulundu.
